Misticizmi ne poezine e Naim Frasherit

Prania e koncepteve mistike në krijimtarinë e Naim Frshërit dhe qasja metafizike ndaj botës nuk është tipar i një cikli poezish apo i një libri të vetëm. Thuajse e gjithë krijimtaria e tij poetike takon me këto koncepte. Për Naim Frashërin mistika buron nga gjithçka. Njeriu, sikundërse edhe bota e tij, është e rrethuar nga “lënda” mistike. Le të marrim në shqyrtim disa koncepte – çelës, pjesë nga leksikoni i misticizmit, për të depërtuar tek mistika që përdor Naimi në vargjet e tij.
Përsiatjen e poetit rreth këtyre koncepteve i gjejmë të shprehura kryesisht në vëllimet poetike “Tehajjulat – Ëndërrimet”, “Lulet e verës”, “Eros – Dashuria” dhe “Fletorja e bektashinjet”.

1. Koncepti i zemrës së hapur dhe të kulluar është një nga konceptet themelore të misticizmit të cilin e gjejmë të shprehur në poezinë e Naim Frashërit. Ekziston tashmë një traditë përfytyrimesh mes të cilave mendjes i është rezervuar domeni i inteligjencës, ndërsa zemrës ai ndjesisë. Një mendim “paradoksal” ofron filozofi francez Blais Pascal që shprehet: “Mendimet e larta mbërrijnë nga zemra”1, duke sjellë kështu modelimin e zemrës si një filtër purifikues për mendimin abstrakt dhe idetë.
Rëndësia e simbolikës së zemrës ndeshet në të gjitha traditat e besimeve monoteiste. Zotin si përmasë kozmike e gjejmë të cilësuar edhe si Zemra e Botës. Nga ana tjetër tradita islamike zemrën e besimtarit e cilëson si “Fron i Zotit” dhe po aty një nga atributet e Allahut është edhe cilësimi i tij si “Zemra e zemrave dhe Shpirt i shpirtrave”. Pikërisht ky modelim i zemrës si fron i hyjnores është nja nga pikënisjet në poezinë e Naim Frashërit mbi këtë tematikë.
Me konceptin zemër te ky autor lidhen jo vetëm poezitë që e kanë tematikë të drejtpërdrejtë zemrën: si për shembull dy poezitë Zemëra te “Lulet e verës”, Gjuha e zemrës dhe Zemra e pikëlluar dhe e brengosur, por edhe pjesë të tjera të krijimtarisë poetike të Naimit, ku ai përdor metaforën e zemrës si përcjellëse e përfytyrimeve të tij. Zemra e qenies njerëzore në krijimtarinë e Naimit trajtohet në mënyrë metaforike si Shtëpi e Zotit, vendi i zgjedhur ku ai ka jo vetëm fronin e sundimit, por edhe altarin e devocionit.

(Fuqinë e Perëndisë) …E shohmë në qiej,
Në shi e në re,
Në hën’ e nëpër diej,
Ësht’ edhe në dhe.

Më tepër zëmrën tënë
Atë ka për fron,
Nuk ia dëgjon zënë?
Zëmrën s’e dëgjon?
(Zëmëra, Lulet e verës)

Në mistikën sufiste, modelit konceptual së cilës Naimi i referohet më së shumti, gjejmë të shprehur edhe formën “Syri i Zemrës” si mënyrë për të vështruar së brendshmi rrugën për nga shkon njeriu drejt vetëdijësimit. Rrugët dhe përvojat për të depërtuar gjer në zemër janë të ndryshme, ashtu siç janë të ndryshme edhe gjuhët që përdor zemra për të mbërritur tek njohja e botës. Këto gjuhë janë herë hareja dhe ekzaltimi mistik e herë brenga e hidhërimet. Nuk tingëllon e rastit që në poezinë Gjuha e zemrës Naimi në 8 distikë e thekson jo pak, por 4 herë drejtpërdrejt dhe disa herë të tjera me nënkuptim fjalën “e fshehtë”. Distiku 1, vargu 2: Dhe të fshehtën që ka brënda shkoqur thotë; Distiku 3, vargi 1 Kaq të fshehta i thotë era trëndafilit;Distiku 4 vargu 2 Nxjerrin shfaqin, kaq të fshehta dhe çudi; Distiku 7, vargu 2 Që t’i thot’ asaj të fshehtën e pathënë.

Këtu kemi të bëjmë me përmendjen e njërit prej atributeve kryesore të misticizmit – me fshehtësinë. Fshehtësia nuk paraqitet si dije e ndaluar, por as e lehtë për t’u rrokur. Kjo pikërisht për faktin se gjuha e zemrës na shfaqet në forma nga më të shumëllojshmet dhe se ajo është një gjuhë që i “flet” të gjitha gjuhët…:

Herë flet me pëshpëritje, mengadalë,
Her’ me fjalën’ e trupëzuar, her pa fjalë.
………. ……… ……..
Prandaj zemërës kjo gjuh’ i është dhënë
Që t’i thot asak të fshehtën e pathënë.

Gjuha e zemrës në këto vargje paraqitet si një “gjuhë e huaj” për mendjembyllurit dhe të paditurit, ndërkaq që për analogji poeti shprehet se koncepti “gjuhë e huaj” dhe “gjuhë e fshehtë” nuk do të thotë aspak “gjuhë e pakuptueshme” pasi:

Këtë gjuhë e dëgjojnë dijetarët,
Rrugënjohsit e dijes, zbulimtarët.

Pra, ftesa për ta njohur këtë gjuhë mbetet e hapur, ndonëse jo për këdo.

Një antitezë të konceptit zemër e hapur – zemër e kulluar na vë përballë Naimi në poezinë “Zemra e pikëlluar dhe e brengosur”. Lënda që ofron kjo poezi është tepër e gjerë dhe rrok disa kultura duke evokuar Ditën e Krijimit të njeriut:

Në them se kur i Tokës Perëndi
Krijimtari i kaq qiejve pa kufi –

Mbrujti me të brengë, moj njerinë
Tej nga dera e vet e shtyti, moj të zinë.
(Zemra e pikëlluar dhe e brengosur, Ëndërrime)
e duke bashkuar me të në një të vetme mitologjinë greko-latine (përmendja e emrave të perëndive antike, si Afërdita dhe Marsi si perëndi e luftës, gjysmë perëndi e heronj si Herkuli dhe Akili) si edhe kode, simbole e mjete të vjershërimit oriental mbrujtur së bashku me folklorin legjendar pers (përmendja përkrah fatosit Akil edhe e heroit Rustem etj.).
Zemra e pikëlluar dhe e brengosur vjen si metaforë e rrugës së mbyllur për komunikim, mbylljes ndaj dritës së Perëndisë, të vërtetave të botës. Kjo poezi, ndonëse i drejtohet nominalisht zemrës, vjen duke i lartësuar tonet e saj, gjersa ngre një vertikale nga toka drejt qiellit, nga njeriu drejt Perënditë. Duket sikur në të gjithë këtë poezi autori kërkon edhe shkakun edhe fajësinë e asaj gjendjeje të mjeruar të zemrës që vuan.
Poezia në fjalë ka një ndërtim dypjesësh, gjithsesi jo të ndara dukshëm, por që dallojnë për nga objekti të cilit i drejtohen.
Pjesa e parë fton në bashkëbisedim zemrën në një çast të shkurtër hapjeje. Çdo gjë përshkruhet si e sëmurë dhe në lëngatë. Përmes një monologu pyetjesh retorike të stilit vajtimtar thurur brenda distikut, poeti konstaton dhe rendit një varg ‘përsesh’ për të kuptuar kështu gjendjen e rëndë të një zemre të rrëzuar, një zemre të mërguar nga e mira, e drejta dhe e bukura si virtyte hyjnore, por që gjithsesi ruan për të edhe një të nesërme shpresëdhënëse. Pyetjet retorike, ndonëse të rralla ofrojnë mundësi të mëdha shprehëse, pasi siç pohon me të drejtë Rexhep Qosja “…pyetja retorike tregon edhe më qartë se sa është emocionalisht i tendosur ligjëruesi dhe sa do të donte të tendoste edhe lexuesin e tij.”2 Për të theksuar karakteristikat themelore të zemrës, që në fillim Naimi përdor vargje epitetesh. Ndërkaq ai zgjedh formën e lutjes për t’iu drejtuar zemrës së brengosur dhe të burgosur (Sa do vuash në rropatje e zinxhirë?), zemrës së robëruar nga veset (Gjer kur vallë kjo lakmi e kjo dëshirë?), zemrës që nuk e ka njohur ende pranverën dhe dritën, që është vërvitur në muzg.
Pjesa e dytë e kësaj poezie, e cila e zhvendos krejtësisht fushëpamjen, na paraqet një tipar që nuk është shumë i zakontë për poezinë përsiatëse të Naim Frashërit. Është fjala për ndjesinë e ankimit ndaj Fatit, përdorimin e fjalorit jodëlirësues ndaj qiellit dhe rebelimi, nëse mund ta quajmë kështu, atë thirrje të unit poetik. Distiku i mëposhtëm…:

O ti qiell i paturp e tradhëtar,
Shpirtlëndonjës, i padrejtë e gjakatar!

paraqitet mjaft atipik qoftë për llojin e poezisë meditative e me motive filozofike shkruar nga Naim Frashëri, qoftë për vetë misticizmin, i cili nuk predikon dhe nuk ritualizon rebelimin, por përkundrazi përmban në thelb nënshtrimin mistik dhe mbështetet në dorëzimin e pakushtëzuar dhe të plotë ndaj Zotit. Para se të mbërrijmë në dyvargëshin e fundit, ku Naimi rimerr sërish besimin e tij, ndjenja e fatalitetit mistik shprehet hapur përmes vargjeve:

Ja thyern krahët ah të mjerit, me shigjetë
S’ka mbunrojë ndaj kësaj e s’do të ketë.

Përfytyrohen pamje sikur edhe në tokë edhe në qiell po bëhet një luftë shfarosëse. Po të viheshim e të krijonim leksikonin e një vargu tropesh emërorë, mbiemërorë e foljorë që ka përdorur Naimi për të ndërtuar këtë poezi do të kishin para syve këtë pamje të trishtë e të zymtë: e zhuritur, e brengosur, e shkreta, e plagosur, të vuash, iki vuajtjes, pranga, bilbili ka heshtu, bota duket si e dehur, të mplakur, natë pa agim, shkoi e ra, po tretesh në mundim, ah baltë e brengës, e shtyu nga dera, në rënkim jemi dit’ e natë, në mundim e vaj të zi e në kjaratë, rrugë e keqe dhe plot dredha, ah, kjo jetë, fundi ynë, te ti jemi robër, qan, rënkon, dhe llahtara, e shkretuan zogn’ e Tokës, krejt e shkrehën, ia thyen krahët, ah, të mjerit, u vranë, u prenë…, sikur të paralajmërohej Dita e Gjykimit.
Ndryshe nga poezia Gjuha e zemrës që shqyrtuam, poezi e cila e ka të shprehur hapur elementin mistik të gjuhës së fshehtë, tek poezia e dytë Zemra e pikëlluar dhe e brengosur, mjetet poetike çkodohen dhe gjuha, sado metaforike dhe simbolike (Zog i ditës sate, moj të la…; Një kasolle brengash zemra disa herë…; Dhe pse dita u bë muzg të të nërzit…; Mbrujti me të bengës baltë…;) është më e drejtpërdrejtë, gati qortuese dhe me një fund aq epigramatik dhe dëshpërues sa të kujton fjalët e Predikuesit, e birit të Davidit, mbretit të Jeruzalemit: “”Kotësi e kotësive; gjithçka është kotësi”. Çfarë përfitimi ka njeriu nga gjithë mundi i tij…”3 dhe Asgjë e re nën diell në Dhjatën e Vjetër4:

Çdo përpjekje, çdo rropatje është e kotë
Lum ai që s’e pa fare këtë botë.

Dy modelimet me të njëjtin titull Zëmëra te “Lulet e verës” sjellin rikonceptime përmes personifikimeve, krahasimeve e paralelizmave zemër e shqetësuar – natyrë e shqetësuar, risjellje të modelit të formës ciklike të jetës dhe përfytyrimit të saj si një det që ka brenda gjithësinë…:

Nga ti dalin gjithë ç’janë
Edhe prapë te ti vinë.

Përsa i takon mjeteve shprehëse ato nuk janë më po aq të sofistikuara sa edhe poezitë e shqyrtuara nga “Ëndërrimet”. Edhe prozodia e këtyre dy krijimeve ( gjatësi rrokjesh, ton, theks, intonacion dhe ritëm vargu) ndihet më pranë traditës së vjershërimit tradicional shqiptar, organizuar me 8 rroksha jo gjithmonë të rregullt.
2. Koncepti i Dashurisë ndaj Hyjnores dhe konceptimi i Krijuesit si Dashuri.
Koncepti i dashurisë ka disa prejardhje, pjesa më e madhe e të cilave takohen në një pikë, tek e përjetshmja, tek përjetësia. Madje më shumë se një mitologji, që nga orfiket (mitologjia sipas Orfeut) e deri tek mitologjia sipas Platonit tek “Bashkëpirja”5 e paraqesin dashurinë si një nga elementët e parë që ndikoi drejtpërdrejt në krijimin e gjithësisë.
I parashtuam këto qasje teorike pasi për shkak të formimit të tij kulturor dhe njohjes si të kulturës lindore ashtu edhe asaj perëndimore, siç vetë ai na e dëshmon dendur del se Naimi i ka përdorur këto koncepte dhe ide. Vetë dashuria ka formën e saj duale, pasi ajo shfaqet si trupore dhe si shpirtërore, si tokësore dhe hyjnorem si e përkohshme dhe e përjetshme, si shpërblyese dhe hakmarrëse etj. Koncepti që përdor Naimi për dashurinë është gjithashtu dy sojesh. Dashuria në formën e saj njerëzore identifikohet me Erosin – pra dashuria si pëlqim dhe tërheqje mes dy krijesave, ndërkaq dashurinë në formën e vet hyjnore ai e pajis edhe më një sërë cilësimesh herë shoqëruese e herë plotësuese. Të dyja këto shprehje kemi pasur rast t’i ndeshim në poezinë Dashuria te “Ëndërrimet” si dhe te cikli Bukuria te “Lulet e verës.”
Shpesh forma e paraqitjes së dashurisë paraqitet si bashkim i të kundërtave që përbëjnë një unitet. Dashuria si pasion, flakë shkëlqimtare, përballë dashurisë së munguar, si mall dhe brengë. Kjo prani të kundërtash është lehtësisht e dallueshme tek Dashuria e “Ëndërrimeve”.
Edhe pse s’po shoh veç ahut, moj prej teje,
Prapë ky m’i bëhet zemrës rrug’ hareje
Me mundim shpirt më ep, moj dashuri,
Prorë-e dashur m’është zhytja që sjell ti. 6
Por meqenëse tërësia konceptuale e librit priret nga miniaturat përsiatëse liriko- meditative e filozofike edhe në këtë rast Naimi shprehet për dashurinë si ide, si arsye e krijimit të botës dhe pjesëmarrëse në krijimin e racës njerëzore, pikërisht kur dashuria shfaqet si besëlidhëse mes Perëndisë dhe njeriut. Të gjitha analogjitë e hapura apo të fshehura që përdor Naimi në tre distikë përfundojnë:
1. me amëshimin, zanafillën më të parë si kohë e njohjes së njeriut me dashurinë:
Se me ty, moj, zemra ime ka jetuar,
Të ka shoqe që në koh’ e e amëshuar,
2. me dashurinë, si materie me të cilën është mbrujtur zemra njerëzore, në cilësinë e objektit ku rri ndjenja, por nga ana tjetër edhe në zemrën e vet Perëndia kish hedhur po të njëjtën lëndë dashurie:
Ndofta Zoti zemrën mbrojtur pat me ty
O në zemër të pat hedhur ty ay.
3. si rikujtim i gjenezës dhe i krijimit të njeriut të parë Adamit/Ademit prej balte, ku në vend të një elementi kryesor, që në rastin tonë duhet të ish uji, Perëndia e përzieu dhe zbuti baltën me të cilën krijoi njerinë me një pikë dashuri:
Që ta bënte njeri baltën, Zoti shpejt
Nga yt det një pikë hodhi mbi të drejt.7
Kjo poezi është një nga më përfaqësueset e llojit të poezisë mbi dashurinë dhe jo për dashurinë, poezi kushtuar dashurisë si koncept dhe jo përshkrimit të saj. Në dobi të mendimit se kjo poezi i kushtohet dashurisë abstrakte (flakë e dashurisë që ka brenda edhe purifikimin) dashurisë si ide absolute që rregullon marrëdhënien Njeriu – Gjithësi -Perëndi flet edhe fakti se tek kjo poezi nuk është shfaqur ende figura njerëzore (femërore) mbi të cilën projektohet dashuria e poetit. Ndërkaq portreti i Perëndisë në këtë poezi vizatohet si dashurues dhe mirëdashës i njeriut, i botës dhe i gjithësisë. Në dallim nga dashuria njerëzore, dashuria hyjnore ka për objekt jo thjesht njeriun si individ, por njerëzimin dhe gjithësinë. Ajo gjendet e përhapur ngado dhe përgjithmonë.
Poezia Dashuria e “Ëndërrimeve” nis si poezi e toneve të shtruara për ndenjën e dashurisë njerëzore dhe përfundon si poezi kushtuar Perëndisë dhe dashurisë mistike-hyjnore. Ndërkohë poemthi Bukuria” e përdor dashurinë si atribut gjithëpërfshirës, format e të cilës i ndesh kudo. Përmes saj autori bën nderimin poetike ndaj dashurisë në të gjitha format e shfaqjes së saj dhe si lidhje e ndërsjellë: natyrë, tek stinët, ne gjithësi, tek njeriu në kuptimin e përgjithshëm, tek njerëzimi e tek Perëndia vetë. I pajisur tashmë i me dy koncepte, dashurinë dhe bukurinë në formën e tyre të përgjithësuar, njeriu vendoset më pranë Zotit dhe trashëgon cilësinë e tij – Bukurinë.
Poemthi Bukuria paraqet forma bashkuese të dashurisë si koncept hyjnor dhe perceptim njerëzor të saj. Koncepti i Dashurisë hyjnore dhe mistike këtu shfaqet si harmoni. Dashuria si e këtillë është mënyra dhe mjeti lidhjes së poetit me besimin, me kuptimin e botës dhe me Zotin. Ndërkaq dashuria si pasion, Erosi, është edhe lojcake, plot të papritura, por gjithashtu sublime, për vetë faktin se duke adhuruar njeriun, jo tërthorazi, por drejtpërdrejt adhurohet edhe Krijuesi i tij. Ndaj dhe në poemth nuk tingëllojnë aspak kontradiktore, “revolucionare” apo thyese tabush vargje të tilla kur natyra, e krijuara e Zotit, zvenitet para hireve femërore:
Lulezët’ e majit sa janë të mira!
Po përpara teje m’erdhë të pështira.
….. ….. ….. …..
Edhe yjt e hëna sit ë shëmëtuar
M’u duknë, kur pashë atë syn’ e shkruar!8
Asosacionet, reminishencat si edhe një gjerdan i gjatë personifikimesh mes raporteve hire femërore – natyrë, janë i vijueshëm dhe lehtësisht i prekshëm në të gjithë poemthin.
Pashë pjeshkët nër fletë,
Pa m’u kujtua gjiri yt;
Jaseminë kur e pashë
……………………………….
Pse më ngjan me atë dorë?9
Si mënyrë krijimi këto forma i gjejmë edhe në krijimtarinë e mëparshme të Naim Frashërit10. Ndërsa si arketipe ato i përkasin një tradite paraletrare mbarënjerëzore që nga Kënga e Këngëve të Solomonit (kujtojmë krahasimin e cilësive fizike të të dashurit dhe të të dashurës me frutat dhe bimët e fushës) e gjer tek mënyra sesi përshkruhet bukuria e Tanushës në Eposin e kreshnikëve11.
E une Tanushen vete e kam pa
Gja ma t’mire s’sheh njëri nën kete diell
Vetulla e saj e drejte si fiskaja
Shtegu i ballit si shtegu i malit
Kur merr hana me prendue
Syni i saj si kokrra e qërshis’

Si përfundim do të thoshim se koncepti mistik i zemrës së hapur dhe të kulluar, së bashku me konceptin e Dashurisë ndaj Hyjnores, Krijuesit si Dashuri dhe dashurisë në vetvete, janë mjaft të pranishme dhe të trajtuara gjerësisht në krijimtarinë e Naim Frashërit. Zemra e njeriut në krijimtarinë e Naimit paraqitet si shtëpia e Zotit. Simbolika e zemrës si fron dhe altar i Perëndisë është nja nga më të njohurat dhe më të përdorurat te ky autor, ndërkohë që në opozicion të saj vendoset edhe paralelizmi zemër e mbyllur – mendje e mbyllur – rrugë e mbyllur njohjeje dhe dëlirësimi.
Gjithashtu, përvojat e njohjes dhe dashurisë, shprehur në forma poetike, si marrëdhënie mes Perëndisë dhe njeriut, mbeten nga konceptet bazë të botëkuptimit dhe filozofisë mistike të rikthimi në pikën e nisjes, kthimit në shtëpi, pranë gjirit të Krijuesit.
Që nga “Tehajjulat – Ëndërrimet”, botuar në persisht më 1884, ku gjejmë edhe krijimet më të hershme të këtyre koncepteve, për të vijuar më pas me “Lulet e verës” botuar në shqip më 1890 e gjer tek “O Eros – Dashuria”, botuar në greqisht më 1895 hasim një udhë në vijim, në kërkim të përsosmërisë artistike dhe të qenies njerëzore që shkon…
Atje ku rri Zoti
Seli mrekullore;
Ajo po hyn brenda
Mes trupash qiellore12

Share
10
Aug
posted in: Artikuj, Librat e Rinj by | tags :